واپسین بهروزرسانی: 25 شهریور 1403
تعیین نام فارسی برای پرندگان و دیگر گروههای جانوری، یکی از نکتههای مهم برای ثبت پرندگان میباشد. به همین منظور، کارگروه ویژهای برای ساماندهی نام فارسی گونهها تشکیل شده است. با توجه به لزوم اهمیت و دقت در به کاربردن نام درست و فارسی برای پرندگان ایران، کارگروه ویژهای به نام کارگروه “نامگذاری و واژهگزینی فارسی پرندگان” با همکاری متخصصان مرتبط از رشتههای زبانشناسی و گویشهای ایرانی به همراه پرندهشناسان ایجاد شد. هدف این کارگروه، انجام بحثهای تخصصی و موشکافانه برای واژهشناسی و ریشهشناسی نامهای پرندگان، کاربرد نامهای پرندگان در زبان و ادب فارسی، کاربرد نامهای پرندگان در گویشهای ایرانی و نیز کاربرد نامهای پرندگان در منابع پرندهشناسی است.
با توجه به نیاز به دقت کافی برای ارزیابی پیشنهادها دربارۀ واژهشناسی، ریشهشناسی، بررسی گویشها و منابع تخصصی دربارۀ نامهای پرندگان توسط اعضای کارگروه، در هر بازۀ زمانی تنها یک نام بررسی خواهد شد. بازۀ زمانی مورد نیاز برای بررسی واژهها نیز از طرف اعضای کارگروه تعیین خواهد شد. سپس با انجام ارزیابی و تحلیلهای مورد نیاز، بهترین نامها برای پرندگان برگزیده و نتیجۀ برآیند دیدگاهها و رای اعضا به آگاهی همگان خواهد رسید.
با هدف روشمندی بهتر فرآیندها، در زیر به معیارها و اصول کلی که برای نامگذاری فارسی گونهها به کار میروند، پرداخته میشود.
- اولویت و گزینش نام فارسی پرندگان بر پایۀ واژگان زبان فارسی خواهد بود.
- تا اندازۀ ممکن، همه خانوادهها و گروههاي پرندگان ايران داراي نام فارسي خواهند بود که تاکید بیشتر بر نام فارسی در آرایههای بالاتر از سطح گونه است.
- کاربرد نام فارسی به ترتیب اولویت برای آرایهها در سطح ردهبندی کلان مانند راسته و خانواده و پس از آن برای سرده خواهد بود. در مورد سردههایی که در جهان یا ایران تکگونهای هستند، نیز اولویت با گزینش نام فارسی درست است.
- تلاش میشود که تا اندازۀ ممکن، نامهای گزینششده با نامهای پیشین اعلامشده از طرف فرهنگستان زبان فارسی هماهنگ باشند مانند بالآتشی برای فلامینگو.
- چنانچه گروه پرندهای دارای دو نام باشد، نام فارسی و درستتر در اولویت خواهد بود مانند ؟؟.
- چنانچه گروه پرندهای دارای دو نام باشد ولی هر نام دارای شمار قابل توجهی کاربر باشند، هر دو نام با کاربرد نام دوم در پرانتز حفظ خواهند شد.
- در مورد گروههایی از پرندگان که دارای چند گونه هستند، کاربرد نام مشترک برای همه گونههای آن گروه توصيه میشود. این رویه، افزون بر ایجاد مقایسه میان گونههای مشابه، برای یافتن زودتر نام گونهها در فرهنگها و بانکهای اطلاعاتی نیز کمک خواهد کرد.
- چنانچه گروه پرندهای، دارای چندین نام فارسی باشد، حذف نامهای نادرست با ذکر دلیلها و توضیح مورد نیاز اعلام خواهد شد.
- برای برخی از گروههای پرندگان، نامآوا میتواند به عنوان نام رسمی به کار رود مانند کوکو، یاکریم، پیغو، هدهد و سسک چیفچاف.
- برای برخی از نامهای گروهها، با افزودن پسوند تصغیر “ک” پس از نام تکواژه، واژه ترکیبی واژگونه یا اسم فاعلی به دست میآید مانند گاوچرانک، بادخورک، پاشلک، طاووسک، دودوک، ماهیخورک، زیرآبروک، چرخریسک، دمجنبانک و چکاوک.
- برخی از نامها صفت فاعلی (پس از حذف پسوند صفتساز «ـَنده») کوتاه شدهاند مانند زنبورخوار، مگسگیر، دارکوب و سنگگردان.
- برای نامهای ترکیبی گروههای پرندگان، اولویت با ساختار ترکیب وارونۀ صفت و اسم خواهد بود مانند مارگردن، میشمرغ، عروسغاز، کفچهنوک، زنگولهبال، سنگچشم، زردپره، سبزقبا، سیاهخروس، سیاهاردک، قرهقار، شاهبوف، شاهطوطی و گیلانشاه.
- برای شمار اندکی از نامهای ترکیبی، به شیوه چسباندن و کوتاهکردن آنها به کار میرود مانند باللاکی، خروسکُلی و کمرکُلی.
- برای نام فارسی گروههایی که در نام ترکیبی آنها، به نام پرنده آشناتری اشاره شده باشد، نام پرنده آشنا به عنوان واژه نخست میآید مانند پرستودریایی، کوکوسیاه.
- در صورت وجود نامواژۀ فارسی برای گروهی از پرندگان از زبان پهلوی تاکنون و به کار رفتن آن در تاریخ زبان و ادب فارسی (بهویژه شاعران)، آن نام بر دیگر نامها اولویت دارد مانند چرغ.
- چنانچه در گذشته، نامواژههای درست فارسی برای گروهی از پرندگان در کتابهای پرندهشناسی پیشنهاد شده باشد، از میان همۀ آنها بهترین نام برگزیده خواهد شد. گزینش نام به ترتیب زمان چاپ آنها خواهد بود، یعنی نامهایی که زودتر اعلام و چاپ شده باشند، در اولویت هستند.
- در صورتی که نامی فارسی برای گروهی از پرندگان در تاریخ زبان و ادب فارسی وجود داشته باشد و جمعیتی از گویشوران نیز در برخی از گویشهای ایرانی، در حال به کار بردن آن نام باشند، آن نام بر دیگر نامها اولویت دارد مانند ؟؟.
- برخی از پرندگان دارای نامواژۀ عربی رایج در زبان فارسی هستند. با توجه به کاربرد گسترده این نامها که دارای ریشۀ زبانی نزدیکتری به زبان فارسی است، میتوانند به عنوان وامواژه در زبان فارسی به کار گرفته شود مانند غواص، حواصیل، قمری، هدهد و غراب.
- چنانچه گروهی از پرندگان، دارای نام فارسی نباشد، همچنین گویشورانی در گویشهای ایرانی نداشته باشد و واژه عربی رایج در زبان فارسی نداشته باشد، تا زمانی که واژه فارسی مناسب برای آن برگزیده نشود، همان نام انگلیسی یا خارجی میتواند به کار رود مانند مرگوس، پلیکان، فلامینگو، باکلان، بوبی، بالابان، اگرت، گلاریول، بوچانگا و پیپت.
- برای نامهای نافارسی، تلاش خواهد شد تا با روندی آرام، نام فارسی نو که نمایانگر یا یادآور ویژگیهای آن پرندگان باشد، برگزیده شود.
- چنانچه نامواژههای پیشین یک گروه از پرندگان، به درستی نمایانگر ویژگیهای آن پرنده نباشد، تلاش میشود تا یک نامواژۀ نو ساخته شود.
- برای ساخت واژههای ترکیبی در برگزیدن نامی نو، باید از قانونهای دستور زبان فارسی پیروی شود.
- تلاش میشود تا تغییر نامها تدریجی و با فاصلۀ زمانی انجام شود تا امکان تطابقپذیری خوانندگان با آن تغییرها بیشتر شود.
- شیوۀ جدانویسی و پیوستهنویسی واژهها نیز بر پایۀ واپسین ویرایش دستور زبان فارسی که از طرف فرهنگستان زبان فارسی اعلام میشود، خواهد بود.
- برخی از نامهای کنونی، گونۀ عربیشده هستند یعنی واژهای فارسی به زبان عربی رفت، سپس با حروف عربی دوباره به زبان فارسی برگشته است. برای کاهش حجم تغییرها و کاستن از نگرانی در میان پرندهنگرهای کشور، پس از پایداری تغییرهایی که در سالهای گذشته رخ دادهاند، برگرداندن نامهای عربیشده به گونۀ پارسی اصیل آن، در آینده انجام خواهد شد.
*****