پرنده‌شناسی ایران

نوشتۀ ابوالقاسم خالقی‌زاده

زمان تهیه: 26 آذر 1398

از گذشته‌های دور، موضوع سواسازی یا درهم‌سازی زیرگونه‌های شاهین و بحری یکی از موضوعات مورد بحث و چالش‌برانگیز در میان پرنده‌شناسان بوده است.

لازم به توضیح است که در کتاب‌های قدیمی پرنده‌شناسی و در دو فهرست جهانی (Boyd 2017,  Sibley & Monroe 1993) و همچنین در بسیاری از فهرست‌های جهانی تا سال‌های گذشته، شاهین کوهی گونه مستقلی بوده است.

در حالی که تا سال‌های گذشته این دو گونه از هم جدا بودند، در سال‌های اخیر، بیشتر فهرست‌های جهانی دو زیرگونۀ شاهین کوهی (Barbary Falcon) را همراه با بقیه زیرگونه‌های بحری در قالب گونۀ شاهین بحری (Peregrine Falcon) دانسته‌اند و گونۀ شاهین کوهی را گونه مستقلی نمی‌دانند (IOC 2019, Clements 2019, del Hoyo et al. 2014, Christidis et al. 2014).

دربارۀ علت سواسازی شاهین از بحری، چندین دلیل وجود دارد. از جمله آنها می‌توان به اختلاف رنگ، جثه، زیستگاه شاهین نسبت به دیگر زیرگونه‌های بحری دانست. شاهین یکی از گونه‌های بسیار جالب از نظر تکاملی است که ظاهرا در میانه راه تکاملی است که زمان تکامل آن به ما نزدیک‌تر است. در هر صورت، با وجود نسبی علایم اشتقاق گونه‌ای از نظر تکاملی و مشهود بودن این اختلافا‌ها فهرست‌های جهانی این میزان اختلاف را از دیدگاه ژنتیک کافی ندانسته‌اند و آن را گونه مستقلی نمی‌دانند. یکی از دلایل دیگر برای نپذیرفتن گونه مستقلی این است که دو زیرگونۀ شاهین، توسط بقیه زیرگونه‌های بحری دربر گرفته شده‌اند و دارای پراکنش مشخص بدون همپوشانی هستند.

لازم به یادآوری است که در صورت یافتن دلایل علمی محکم و کافی، ممکن است در آینده دربارۀ آرایه‌شناسی این گونه باز هم تغییر و اصلاح لازم صورت گیرد.

با توجه به مطالب بالا و ادامه بحث‌های تاکسونومیک دربارۀ بحری و شاهین، از این پس در فهرست‌های پرندگان ایران، دو گونه بحری و شاهین با هم ادغام خواهند شد. برای انتخاب نام فارسی این گونه درهم‌سازی‌شده، از بین دو نام فارسی شاهین و نام عربی بحری، طبیعتا نام شاهین انتخاب خواهد شد. همچنین برای شناخت بهتر این گونه (بحث‌برانگیز آرایه‌شناختی) همه زیرگونه‌های شاهین و بحری (بحری سیبری، بحری مدیترانه‌ای، شاهین عربی و شاهین آسیای میانه) در قالب یک گونه و با ذکر زیرگونه‌ها اشاره خواهند شد.

شاهین (بحری) سیبری

Siberian Falcon

Falco peregrinus calidus Latham, 1790

شاهین (بحری) مدیترانه‌ای

Mediterranean Falcon

Falco peregrinus brookei Sharpe, 1873

شاهین پسِ‌سرسرخ (آسیای میانه)

[Central Asian Falcon] (Red-naped Falcon)

Falco peregrinus babylonicus Sclater, PL, 1861

شاهین عربی (باربری)

[Arabian Falcon] (Barbary Falcon)

Falco peregrinus pelegrinoides Temminck, [in Temminck & Laugier] 1829

منابع

• Christidis et al. (2014). The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World, version 4.1.
• Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, D. Roberson, T. A. Fredericks, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. (2018). The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2018.
• del Hoyo, J., A. Elliott, J. Sargatal & D. A. Christie (Eds). (1992-2013). Handbook of the Birds of the World, Lynx Edicions.
• del Hoyo, J., N. J. Collar, D. A. Christie, A. Elliott,  L. D. C. Fishpool, P. Boesman & G. M. Kirwan. (2014-2016). HBW and BirdLife International Illustrated Checklist of the Birds of the World, Volume 1, 2, Lynx Edicions in association with BirdLife International, Barcelona, Spain and Cambridge, UK.
• Gill, F & D Donsker (Eds). (2019). IOC World Bird List (v 9.2)
• John H. Boyd III – TiF checklist, Version 3.08: May 1 2017 and updated October 24 2018
• Peters, J.L. et al. (1931-1986). Check-list of Birds of the World. Harvard University Press/Museum of Comparative Zoology.
• Sibley, C. G. and B. L. Monroe. 1993. A Supplement to Distribution and Taxonomy of Birds of the World. Yale University Press, New Haven, Connecticut.

—–