پرنده‌شناسی ایران

نوشتۀ ابوالقاسم خالقی‌زاده

زمان تهیه: 22 آذر 1398

از گذشته‌های دور، موضوع تفکیک یا ادغام زیرگونه‌های سنگ چشم خاکستری بزرگ یکی از موضوعات مورد بحث در میان پرنده‌شناسان بوده است.

یکی از روش‌های تفکیک زیرگونه‌های سنگ‌چشم خاکستری در سال‌های گذشته تا سال 2018، سواشدن آنها به صورت سنگ‌چشم خاکستری شمالی (Lanius excubitor) و جنوبی (L. meridionalis) بود (Clements 2018). همچنین در سال‌های گذشته، سنگ‌چشم‌های بزرگ در فهرست پرندگان جهان توسط آی.او.سی. چهار گونه جداگانه (شمالی L. borealis، بزرگ L. excubitor، جنوبی  L. meridionalisو دشتی L. pallidirostris) در نظر گرفته می­شدند.

اخیرا گونه سنگ‌چشم خاکستری شمالی با نام علمی Lanius borealis و نام انگلیسی Northern Shrike با چندین زیرگونه (L. b. sibiricus, bianchii, mollis, funereus, borealis) از گونه سنگ‌چشم خاکستری سوا شد و به صورت گونه مستقل در نظر گرفته می شود (IOC 2019, Clements 2019, del Hoyo et al. 2014, Christidis et al. 2014).

همچنین، گونه پیشین سنگ‌چشم خاکستری جنوبی Lanius meridionalis بیشتر مورد بررسی قرار گرفته است و همه زیرگونه‌های پیشین به جز L. meridionalis، به گونه سنگ‌چشم خاکستری بزرگ پیوستند و تنها با یکی از زیرگونه‌های پیشین این گونه، به صورت گونه تک­نماد در نظر گرفته می شود. اکنون این گونه با همان نام علمی (Lanius meridionalis) و با تغییر نام انگلیسی به صورت Iberian Grey Shrike که پراکنش تابستانه آن در شبه‌جزیرۀ ایبریا (شامل کشورهای اسپانیا و پرتغال) و جنوب فرانسه است (IOC 2019, Clements 2019, del Hoyo et al. 2014, Christidis et al. 2014).

لازم به توضیح است که زیرگونه سنگ‌چشم خاکستری دشتی توسط چندین نویسنده به عنوان گونه جداگانه در نظر گرفته شده بود (King 1997, Hernández et al. 2004, Panov 2011) اما هنوز توسط بسیاری از فهرست‌های جهانی پذیرش نشده است.

با توجه به مطالب بالا و ادامه بحث‌های آرایه‌شناختی دربارۀ سنگ‌چشم‌های خاکستری، در حال حاضر گونه‌ها و زیرگونه‌های پیشین سنگ‌چشم خاکستری بزرگ، دشتی و جنوبی ایران، همگی جزء زیرگونه‌های سنگ‌چشم خاکستری بزرگ در نظر گرفته می‌شوند. بنابراین، از این پس در فهرست‌های پرندگان ایران، همه زیرگونه‌های سنگ‌چشم خاکستری بزرگ در قالب یک گونه و برای شناخت بهتر این گونه (بحث‌برانگیز آرایه‌شناختی) با ذکر زیرگونه‌ها اشاره خواهند شد.

لازم به یادآوری است که در صورت یافتن دلایل علمی محکم و کافی، ممکن است در آینده دربارۀ آرایه‌شناسی این گونه باز هم تغییر و اصلاح لازم صورت گیرد.

منابع

• Christidis et al. (2014). The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World, version 4.1.
• Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, D. Roberson, T. A. Fredericks, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. (2018). The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2018.
• del Hoyo, J., A. Elliott, J. Sargatal & D. A. Christie (Eds). (1992-2013). Handbook of the Birds of the World, Lynx Edicions.
• del Hoyo, J., N. J. Collar, D. A. Christie, A. Elliott,  L. D. C. Fishpool, P. Boesman & G. M. Kirwan. (2014-2016). HBW and BirdLife International Illustrated Checklist of the Birds of the World, Volume 1, 2, Lynx Edicions in association with BirdLife International, Barcelona, Spain and Cambridge, UK.
• Gill, F & D Donsker (Eds). (2019). IOC World Bird List (v 9.2)
• Hernández MA, F Campos, F Gutiérrez-Corchero & A Amezcua. 2004.  Identification of Lanius species and subspecies using tandem repeats in the mitochondrial DNA control region. Ibis 146: 227–230.
• King BF. 1997. Checklist of the Birds of Eurasia. Ibis Publishing Company, Vista, CA.
• Panov E. 2011. The True Shrikes (Laniidae) of the World. Ecology, Behavior and Evolution. Pensoft Publishers, Moscow.
• Peters, J.L. et al. (1931-1986). Check-list of Birds of the World. Harvard University Press/Museum of Comparative Zoology.

—–